Panahon sa mga wakwak

Sayong kabuntagon sa Buenavista, Agusan del Norte. Hulagway ni H. MARCOS C. MORDENO /MindaNews

MindaNews / Mayo 29, 2026 – Lungsod sa Buenavista, usa ka dapit sa Agusan del Norte sa amihanang Mindanao nga nailhan kaniadto pinaagi sa kanta nga giawit bisan niadtong mga dili-lumulupyo.

“Sa lungsod sa Buenavista

May tulo ka mga daga (dalaga)…”

Sa pagligid sa katuigan, nalimtan na ang maong awit. Bisan tingali ang mga batan-on sa lugar wala na makasaulo sa mga pulong ug melodya. Ug tungod kay nipanaw na ngadto sa katapusang paingnan ang daghang mga binuhat kinsa nahimong tipik sa ilang kahimatngon ang maong awit, dili na kita makalaum nga madungog pa kini sa kasamtangan ug sa umaabot.

Apan dili lang ang awit ang napapas na sa panumduman. Nahanaw na usab ang mga sugilanon – tinuod man o mugna lang sa handurawan – tungod kay ang mga lalaki ug babayeng nag-asoy niini mga sugilanon na lang usab. Sumala pa sa usa ka panultihon sa Ingles, “In the end, we will all become stories.”

Kaniadto, dili pa uso ang telebisyon, kanang kahong gipaandar sa gahum-dagitab nga nagkahon usab sa atong pagkatawo. Bisan gani ang radyo, ang nag-unang tinubdan sa balita sa wala pa ang Internet, lisod maabot sa kadaghanan. Naghunahuna tingali ang mga bag-ong tubo karon nga laay ang kinabuhi kaniadto tungod kay wala ang silpon ug ubang kahimanang nagakaon sa ilang pagtagad ug panahon.

Kung laay man o dili, nag-agad kana sa imong panglantaw ug kasinatian. Apan ang maong “kalaay” ang hinungdan nganong haduol ang mga tawo sa yano apan mabulukong kultura sa lugar. Dili matawag nga atrasado o abante ang maong kultura, kundili bunga sa kahimatngon nga naumol sa ilang palibot ug mga pagtoong nasunod gikan sa dili na matinong panahon.

Usa niini mao ang pagtoo sa mga makahahadlok nga mga binuhat sama sa wakwak, usa ka linalang sa kagabhion nga matud pa mosuyop sa dugo ug mokaon sa atay sa tawo. Kinaham kuno sa mga wakwak ang mga babayeng mabdos ug ang bata nga anaa sa ilang mga sabakan.

Aron dili makaduol ang mga wakwak, ang mga sakup sa banay nga mabdos butangan og habak (bakus nga adunay basiyo sa bala ug lana, apan kasagaran, bala lang) ang ilang hawak. Bisan gani ang mga lalaki nga akong nailhan, apil ang pipila nako ka ig-agaw, adunay mga habak. (Maayo na lang wala sila namabdos tungod sa habak hahaha!)

Kung dili ka ganahan sa habak, mahimong magsab-ong ka og krusipiho sa imong liog. Ambot lang unsay gigamit sa mga nitoo sa wakwak nga dili Katoliko ug dili usab ganahan mogamit sa habak o lana.

Dugang pa, aduna kunoy mga timailhan nga wakwak ang usa ka tawo. Usa niini mao ang mga pula nga mata. Aguy, unsaon na lang kung mapula imong mga mata kay nabilar ka nianang gabii. Lain pa nga timailhan – kung magdala kag lana, mobukal kini kung anaa sa imong duol ang wakwak.

Karon, unsaon kung makaagbat kag wakwak samtang ikaw naglakaw panahon sa kagabhion? Kung aduna kay hait nga sundang, hala, lanita ug tigbasa ang wakwak. Apan dili ka magpataka sa pagwarawara sa imong hinagiban. Kinahanglan padulong sa wala ang imong pagtigbas kay dili kuno madutlan ang wakwak kung padulong sa tuo. Kung nganong dili madutlan, kana ang wala nako nahibaloan.

Mahimo usab nga gamiton ang talinis nga bagakay, usa ka gamay ug nipis nga matang sa kawayan nga maoy among himoon og parol kaniadto panahon sa Pasko. Apan unsaon pa man nimo pagkuhag bagakay, unya talinisan, kung gilayog ka nas wakwak? Taman na lang gyud sa kusi ug pikat ang imong mahimo.

Ang mga wakwak kung molupad aron mangitag biktima, maputol kuno ang ilang lawas ug ang ubos nga bahin ilang ibilin. (Lisod pod kung ang ubos nga parte ang molupad. Unsaon nila pagpaak sa liog sa biktima?) Kung palaron ka nga makita ang ubos nga bahin sa lawas – hawak hangtud sa tiil – butangig asin ang hawak aron dili na masumpay pagbalik ang lawas. Kalooy pod sa wakwak, gihimong ginamos.

Sama sa mga kapre, tikbalang ug sigbin, walay kamatuoran nga adunay mga wakwak. Angkonon ko nga adunay yugto sa akong pagkabata nga nitoo ako nga anaa sila uban kanato. Oo, sayup ang maong pagtoo. Apan nakatabang ang maong mga sugilanon sa paghulma sa akong handurawan isip magsusulat.

Kinsang handurawan ang dili mapukaw samtang naminaw sa makahahadlok apan makalingaw nga mga sugilanon diha sa haluag ug hilom nga nataran ilawom sa takdol nga bulan? Kinsang handurawan ang dili maikag samtang naminaw sa maong mga sugilanon sa usa ka lawak diin ang bugtong kahayag mao lang ang usa ka kandila o lamparilya nga nagpitokpitok kay kulang sa gaas?

Apan dili na mobalik ang maong panahon. Nalukop na sa gahum-dagitab ang kalibutan. Hayag na ang atong palibot bisan sa pinakalawom nga takna sa kagabhion. Nawala na ang kangitngit nga maoy sabakan sa mga sugilanong dili na tingali madunggan pag-usab. (H. Marcos C. Mordeno/MindaNews)